Vertrouwen en onzekerheid

Opmerkelijk is hoe dementie bijna ongemerkt mijn leven is binnengekomen en een steeds grotere rol is gaan spelen, zowel in mijn werk als op persoonlijk vlak. Mijn vader heeft Alzheimer. Ik mag dementie daardoor vanuit verschillende perspectieven ervaren. Dit draagt bij aan een bredere en verdiepte persoonlijke blik.

Binnen de dementiezorg spelen gevoelens van vertrouwen en onzekerheid een wezenlijke rol in het dagelijks welbevinden van bewoners. Veranderingen in cognitie, oriëntatie en zelfredzaamheid kunnen leiden tot onzekerheid, onrust en twijfel. Zingeving kan hierin een ondersteunend en dragend element zijn. De viering Vertrouwen en onzekerheid richt zich op het versterken van rust, herkenning en verbondenheid. De bijeenkomsten vinden plaats in een warme, vertrouwde en overzichtelijke setting, waarin gebruik wordt gemaakt van herkenbare muziek, poëzie, symbolen, rituelen en een verhalend element. Zo ontstaat ruimte voor herkenning en worden herinneringen en ervaringen gedeeld.

Deze werkwijze sluit aan bij de belevingswereld van mensen met dementie en stimuleert participatie op een niet-cognitief niveau. Centraal in deze viering staat het symbool van de sleutel, dat staat voor toegang tot innerlijk vertrouwen. Het gebruik van tastbare symbolen ondersteunt bewoners in het ervaren van betekenis, ook wanneer verbale communicatie onder druk staat. Muziek en ritme dragen bij aan ontspanning en herkenning, terwijl het verhaal Het Lelijke Eendje ruimte biedt voor herkenbare gevoelens van onzekerheid, anders-zijn en het hervinden van eigen waarde. Tijdens het rituele moment kiest iedere bewoner een eigen sleutel van vertrouwen uit de schatkist. Dit moment nodigt uit tot reflectie en gesprek, afgestemd op wat bewoners op dat moment kunnen en willen delen.

De viering heeft als doel het welbevinden van bewoners te ondersteunen en bij te dragen aan een gevoel van vertrouwen en geborgenheid. Daarnaast biedt zij zorgmedewerkers, vrijwilligers en andere betrokkenen handvatten om thema’s als vertrouwen en onzekerheid op een zorgvuldige manier bespreekbaar te maken binnen het dagelijks zorgproces. Deze vorm van zingeving richt zich niet alleen op lichamelijke en cognitieve zorg, maar ook op existentiële gevoelens en het bredere welbevinden van de mens.

“Ben je geestelijk verzorger, ritueelbegeleider of een organisatie met interesse? Van harte welkom om contact te zoeken voor informatie of samen sparren: zilla@ritualstoroot.nl | 06-12457960″

WAT JE LICHAAM AL WEET

Het leven houdt niet op wanneer de dood dichterbij komt. Autonomie, verlangen en eerlijkheid kan de laatste levensfase betekenis geven. Het volgen van je eigen waarheid, toegeven aan verbinding en aan volledig mens mogen blijven tot het einde. We volgen de ongeneselijk zieke Molly in de film “Dying for sex (te zien via Disney+)” in haar proces van het erkennen van een verlangen in het aangezicht van de dood. Wanneer ze bedlegerig wordt krijgt ze luchtig (bijna passioneel) maar vooral authentiek uitgelegd wat sterven is. Dat is een prachtig leerzaam onderdeel van deze film. Hieronder een vertaalde weergave. Maar liever nog, kijk de film ook zelf.

“De dood is geen mysterie. Het is geen medisch drama. Het is een lichamelijk proces, net als bevallen, of naar het toilet gaan, of hoesten omdat je lichaam weet wat het moet doen. Je lichaam weet hoe het moet sterven. Daar hoeven we niets voor te kunnen.

Wat je zoal kunt verwachten? In de laatste maand van je leven zul je steeds minder uit bed komen of er helemaal mee stoppen. Je eet minder, drinkt minder en slaapt meer. Verwardheid (delier) komt soms voor en sommige mensen zeggen dat ze het gevoel hebben dat tijd niet meer echt bestaat.

Twee tot drie weken voor het einde zul je hulp nodig hebben bij alle dagelijkse handelingen. Je lichaam weet wat eraan komt en gaat in een toestand van ketose. Die staat vermindert honger en pijn en kan een gevoel van euforie versterken.

Dan komen we in een tijd van actief sterven, dit is een heilige tijd. Dat was het vroeger en in sommige delen van de wereld is het dat nog steeds. Het is het moment waarop je heel dicht bij de dood bent en je lichaam begint af te sluiten.

Tijdens het actieve sterven ben je niet meer volledig bij bewustzijn. Je kaakspieren ontspannen zich, je ademhaling verandert, en er kan een borrelend geluid achter in de keel ontstaan, wat reutelen heet en ontstaat door ophoping van slijm, speeksel of bronchiale secreties in de bovenste luchtwegen.

En wanneer je heel dicht bij de dood bent, verandert je ademhaling in een patroon van diepe, langzame ademteugen met lange pauzes ertussen. En uiteindelijk is er een uitademing waar geen inademing meer op volgt… en dat is het.”

Wanneer palliatieve sedatie ter sprake komt geeft Molly aan alles zoveel mogelijk te willen doorvoelen zolang als ze kan. Hierna volgt nog een vergeten onderdeel van sterven:

“In de laatste week ervaren sommige mensen iets wat ook weleens de rally wordt genoemd, een stroom van energie en mentale helderheid en dan weet je dat je weer een stap dichterbij sterven bent.”

KIJKTIP!

Zij bewegen onrustig en met (onderlinge) spanning. De moeder beweegt trager, stiller en verinnerlijkt. Onder deze druk worden familierollen zichtbaar. Oude patronen keren terug. Er wordt geregeld gesproken, maar zelden over wat werkelijk raakt. Prachtig om te zien, herkenbaar ook, hoe moeder nog een rol pakt om te verbinden wat niet te repareren leek.

Een laatste vader- of moederrol vervullen maak ik vaker mee rond het sterfbed. Dan maakt ergernis en spanning plaats voor inzicht, verbinding en nabijheid wat bijdraagt aan vredig sterven. Absolute aanrader om deze film te kijken!

“Het laatste geschenk dat een (groot)ouder aan een kind kan geven, is door voorbeeld te laten zien hoe je de dood met kalmte tegemoet kunt treden.”
– Irvin D. Yalom –

De dood is een van de weinige zekerheden die we kennen. Toch wordt er vaak over gezwegen, zeker richting kinderen. Uit liefde en beschermingsdrang willen we hen behoeden voor verdriet en pijn. Maar in die poging om te beschermen, ontnemen we hen vaak iets heel kostbaars: de kans om het leven in al zijn facetten te leren kennen, inclusief de dood.Kinderen betrekken bij het sterfproces en de uitvaart kan veel betekenen. Het helpt niet alleen bij hun huidige rouw, maar bereidt hen ook voor op toekomstige verliezen. Het is een geschenk dat veerkracht, begrip en vermogen tot verbinding versterkt. Lees ook mijn eerdere blog over de film Coco over dit onderwerp.

WAAROM KINDEREN BETREKKEN?

Erkenning van hun verdriet
Een kind heeft vaak een eigen, unieke band met de stervende. Door hen uit te sluiten, ontkennen we die verbinding. Betrekken is een manier om te zeggen: jouw verdriet doet ertoe, jouw aanwezigheid doet ertoe.

Minder angst, meer helderheid
Wat kinderen niet begrijpen, vullen ze zelf in. Fantasieën kunnen beangstigender zijn dan de werkelijkheid. Wanneer zij mogen zien wat er gebeurt en er uitleg bij krijgen, wordt de dood minder een geheim en meer een begrijpelijk deel van het leven.

Basis voor gezonde rouw
Door ervaringen met sterven en afscheid leren kinderen dat emoties er mogen zijn, dat rituelen helpen bij verwerking en dat je verlies samen kunt dragen. Dit legt de basis voor een gezonde omgang met rouw, nu en in hun verdere leven.

Voorbereiding op de toekomst
Een kind dat leert dat dood en leven bij elkaar horen, ontwikkelt een houding van openheid en durf. Als volwassene kan het later met meer veerkracht omgaan met verlies, omdat het al weet: dit is zwaar, maar ik kan het dragen – en ik hoef dat niet alleen te doen.

HOE BETREK JE KINDEREN OP EEN ZORGZAME MANIER?
Door:
– eerlijk en eenvoudig te praten en uit te leggen
– duidelijke woorden te gebruiken. Kinderen nemen taal vaak letterlijk. Wanneer we zeggen: “Oma is ingeslapen”, kan een kind bang worden om zelf te gaan slapen. Of wanneer we zeggen: “Opa is op reis gegaan”, kan een kind gaan wachten tot hij terugkomt. Deze goedbedoelde metaforen creëren verwarring en soms zelfs angst.
– keuzevrijheid te bieden, vraag of het kind wil meehelpen of aanwezig zijn. betrekken betekent uitnodigen, niet verplichten. Ze mogen kleine stappen zetten.

Bied een rol bij sterven en de uitvaart
Iets aangeven, hand vasthouden, bij opa en oma zitten is al heel belangrijk, een bloem leggen, een herinnering vertellen, iets meegeven in de kist – kleine symbolische handelingen die veel betekenis kunnen dragen.

Creëer ruimte voor herinneringen
Ook ná de uitvaart is het belangrijk stil te staan. Samen foto’s bekijken, verhalen vertellen, een herinneringsdoos maken of een boom planten kan helpen om verdriet en liefde een plek te geven.

VEELGEHOORDE BEZWAREN

“Het is te zwaar voor kinderen.”
Wat zwaar is, is buitengesloten worden. Juist openheid en nabijheid geven houvast en veiligheid.

“Ze begrijpen het toch niet.”
Elk kind begrijpt op zijn of haar niveau. Ze voelen meer dan wij soms vermoeden en hebben recht op hun eigen manier van begrijpen.

“Ze worden er bang van.”
Angst ontstaat vaak uit het onbekende. Wat zichtbaar en bespreekbaar is, wordt minder dreigend.

Een levensles
Kinderen betrekken bij het sterfproces betekent hen laten zien dat verdriet er mag zijn, dat liefde blijft bestaan en dat je verlies niet alleen hoeft te dragen. Het is een les die zij meenemen in hun verdere leven: dat dood en leven onlosmakelijk verbonden zijn, en dat we samen de kracht vinden om het te dragen.

Tot slot
Als ritueel- en stervensbegeleider zie ik steeds opnieuw hoe waardevol het is wanneer kinderen een plek krijgen in het sterfproces en de uitvaart. Het maakt hen sterker, opener en beter voorbereid op de verliezen die later in hun leven onvermijdelijk komen.

We leven in een cultuur waarin sterven vaak weggeduwd wordt naar de randen van het bestaan. Daardoor is er veel onbekendheid, en onbekend maakt onbemind. In haar TEDx Talk vertelt palliatie-arts Kathryn Mannix met eenvoud en compassie wat er werkelijk gebeurt in de laatste levensfase.

Ze laat zien hoe sterven meestal een natuurlijk, geleidelijk proces is: het lichaam komt tot rust, de adem wordt lichter, het bewustzijn verschuift langzaam. Vaak gaat dit met zachtheid, bijna onmerkbaar. Wat soms spannend klinkt, zoals het zogenoemde ‘reutelen’, blijkt in wezen een heel gewoon en vredig verschijnsel.
Door woorden te geven aan dit proces, helpt Kathryn ons de angst te verzachten. Want weten wat je kunt verwachten, brengt rust — voor degene die sterft, en voor wie ernaast staat.

HIER te zien (Engelstalig)

Deze lezing is een uitnodiging om opnieuw het gesprek te openen. Om sterven niet te zien als iets vreemd of eng, maar als een wezenlijk onderdeel van het leven. En daarbij tevens de uitnodiging om je meer te verdiepen in het stervensproces door deelname aan de workshop van het LES Naasten nabij, liefdevol ondersteunen bij sterven door heel Nederland. In Almere op 15 november Naasten nabij

Wat wens jij de ander – of misschien jezelf – in tijden van verlies, lijden, ingrijpende gebeurtenissen, pijn of gemis?

STERKTE?
Dat is wat we vaak zeggen. De intentie is begrijpelijk en goed bedoeld: je hoopt dat de ander overeind blijft in alle ellende.

Maar wanneer we dieper kijken, wat wordt er dan eigenlijk gezegd? Hoe interpreteert ons lijf en ons hoofd sterkte?
Dat je sterk moet zijn. Dat je jezelf erdoorheen moet slaan. Dat je niet mag breken, ook al vraagt je lichaam iets anders.
Veel mensen voelen dit als een opdracht: sterk zijn, koste wat het kost. En juist daardoor kan er minder ruimte zijn om echt te voelen, te doorleven, te helen. Herken je dat?

ZACHTHEID…
Aan mensen die rouwen of met ingrijpende gebeurtenissen te maken hebben, wens ik meestal het omgekeerde: zachtheid.
Omdat zachtheid ons dichter bij onze innerlijke brengt. Zachtheid betekent niet dat je zwak bent. Het betekent dat je jezelf toestemming geeft om te voelen. Dat je voelt en mag doen waar je werkelijk behoefte aan hebt.
Zachtheid trekt niet, ze biedt ruimte. Ze vecht niet, maar laat zijn. Ze zegt: het is oké zoals het nu is.

DE KRACHT VAN MILDHEID
Pas wanneer we met zachtheid, mildheid, mededogen en compassie kijken naar wat pijn doet, hard is of schuurt, ontstaat er ruimte om werkelijk krachtig te zijn. Zachtheid is geen zwakte, er is moed voor nodig. Zachtheid is een voedingsbodem voor herstel, innerlijke groei, en diepe menselijkheid. Dat wens ik mijzelf én anderen toe.

EEN UITNODIGING
Zullen we meer onze kwetsbare kant durven laten zien?
Zullen we onze tranen laten stromen in plaats van ze weg te slikken?
Zullen we steun vragen in plaats van te denken: ik red het wel?

“Zullen we de zachtheid toelaten – in onze tranen, in onze woorden, in ons zijn. Omdat zachtheid ons voller, vrijer en meer mens maakt.”

Bijna dood ervaringen zijn een bijzonder fenomeen, ook de transformatie daarna in mensen die het hebben ervaren. Mij blijft het boeien. Deze aflevering gaat over het moment dat het leven door een hartstilstand of ongeluk aan een zijden draadje hangt en Harald, Catja en Douwe een bijna-doodervaring krijgen. Ze treden uit hun lichaam, zien een helder licht en voelen de puurste liefde die ze ooit hebben meegemaakt. Deze ervaring heeft een grote invloed op hun leven. Maar wat is een bijna-doodervaring precies? En waarom rust er nog een taboe op? Neuroloog Steven Laureys onderzoekt al dertig jaar wat er in onze hersenen gebeurt bij een bijna-doodervaring. Is het verschijnsel wetenschappelijk te verklaren of is er meer tussen hemel en aarde? Kijk op NPO (25 min): HIER

Mooie aanvulling op deze uitzending is de film Eindeloos bewustzijn over het onderzoek van Pim van Lommel. Must see: HIER 

Wil je hier meer diepgaand over lezen raad ik je het boek Eindeloos bewustzijn van Pim van Lommel warm aan: Kijk HIER 

FILMTIP

In deze indrukwekkende op Netflix te bekijken film, zie en voel je wellicht mee hoe koud en rauw verlies kan zijn. Manu Keirse noemt rouw ook als een proces om te overleven. In deze film “Land” zie je een vrouw in rouw die geen mensen om zich heen kan verdragen omdat deze mensen willen dat ze zich beter voelt. Ook een rouwproces raakt ons als mens in alle gelaagdheid waar we uit bestaan. In “Land” komt ook de fysieke laag goed in beeld door onder anderen te vechten met de elementen. Aanrader. Zie de trailer

ROUWCAFE

Wie: voor een ieder die verlies in het leven ervaart
Wanneer: avonden van 19:00 – 21:00 uur, zie agenda 
Waar: in de Luwte, de huiskamer van Windekind, Frederik van Eedenweg 38, 1349 CN Almere Oosterwold
Kosten: geen, vrijwillige bijdrage altijd welkom
Opgave: noodzakelijk via zilla@ritualstoroot.nl

Ruimte voor rouw
Rondom rouw en verlies openen wij regelmatig onze deuren voor dialogen over het leven én over de eindigheid ervan. Dit keer zal er met gerichte vragen worden gekeken naar het verlies in jouw leven. Er is “Ruimte voor Rouw” waarin alles er mag zijn. In het veld van verlies vinden we diepe tranendalen, de echo van eenzaamheid, bossen van boosheid, huizen van herinnering en vensters naar verruimd bewustzijn. Je bent van harte welkom om te delen, te herkennen en mee te dragen.

Sfeer
Gesprekken vinden plaats in bescheiden groepen in onze warme houten woning Windekind in de Luwte van onze woonkamer. Warm, open en gewoon. We mogen zijn aan de bosrand, in de weelderige Troosttuin met Stiltepad en Bezinningsplek in Almere Oosterwold. Er is begeleiding van een deskundig groepsleider en we nodigen uit om in een veilige sfeer vooral te delen maar ook vragen te stellen, zodat we daar met elkaar naar kunnen kijken en van kunnen leren. De avond is vrij toegankelijk met opgave van aanwezigheid.

Waarom
Praten over verlies en thema`s rondom sterven gaan vooral over het leven. Over wie je bent, hoe je worstelt en wat het leven voor jou betekent met verlies. We nodigen uit om echt naar elkaar te luisteren en samen te onderzoeken wat voor jou en de ander wezenlijk waardevol is. Je inspireert anderen met jouw zienswijze en gaat ook rijker naar huis doordat je door de bril van anderen hebt mogen meekijken.